Sen nastolatka i chronotyp — dlaczego tak trudno wstać rano?
Wieczorem nastolatek ma jeszcze dużo energii, a rano trudno go dobudzić. Rodzic może odczytywać to jako niechęć do obowiązków, podczas gdy w okresie dojrzewania naturalnie zmienia się rytm snu i czuwania. Zrozumienie tych zmian pomaga spojrzeć na sen nastolatka szerzej niż przez ocenę jego porannego zachowania.
Dlaczego w okresie dojrzewania zasypianie przesuwa się na później?
W okresie dojrzewania rytm dobowy może przesuwać się w kierunku późniejszych godzin. Późniejsze zasypianie i większa trudność z wczesnym wstawaniem mogą towarzyszyć temu etapowi rozwoju. Nie oznacza to jednak, że rosnący organizm potrzebuje mniej snu.
Warto odróżnić preferowaną porę aktywności od ilości odpoczynku. Osoba, która najchętniej działa wieczorem, nadal potrzebuje czasu na sen. Samo przyzwyczajenie do późnego zasypiania nie sprawia, że kilka godzin odpoczynku zaspokoi wszystkie jej potrzeby.
Ile snu potrzebuje nastolatek?
Zgodnie z zaleceniem American Academy of Sleep Medicine młodzież w wieku 13–18 lat powinna regularnie spać od 8 do 10 godzin na dobę. Zakres ten dotyczy potrzeb nastolatków, dlatego nie warto automatycznie przenosić na nich przyzwyczajeń dorosłych.
Rozmawiając o śnie, dobrze przyjrzeć się nie tylko godzinie położenia do łóżka, ale również porze zasypiania i pobudki. To pozwala zobaczyć, ile czasu rzeczywiście pozostaje na odpoczynek.
Czym jest chronotyp?
Chronotyp opisuje naturalne preferencje dotyczące pory snu, czuwania i podejmowania aktywności. Niektóre osoby najlepiej funkcjonują rano — potocznie nazywa się je skowronkami. Inne odczuwają większą gotowość do działania wieczorem i bywają określane jako sowy. Są również osoby o preferencjach pośrednich.
Te określenia pomagają opisać różnice, ale nie powinny służyć ocenianiu czyjejś pracowitości. Porównywanie nastolatka, który wieczorem czuje się bardziej aktywny, z osobą bez trudu wstającą o świcie nie wyjaśnia jego rzeczywistych potrzeb.
Jak obserwować swój rytm dnia?
Przez kilka dni warto zwrócić uwagę na trzy kwestie: kiedy pojawia się najwięcej energii, o jakiej porze najłatwiej podjąć aktywność fizyczną oraz jak wygląda poranne wybudzanie. Pomocne jest też zauważenie, czy po przebudzeniu pojawia się wypoczęcie, czy zmęczenie.
Obserwacja ma służyć poznaniu siebie, a nie uzyskaniu „dobrego wyniku”. Wnioski mogą ułatwić planowanie nauki, ruchu i pozostałych zajęć w tych porach, w których łatwiej się zaangażować. Warto jednocześnie uwzględnić obowiązki szkolne i czas potrzebny na sen.
Jak rozmawiać o trudnych porankach?
Zamiast zaczynać od oceny, można wspólnie przyjrzeć się codziennemu rytmowi. Kiedy nastolatek zwykle zasypia? O której musi wstać? W jakich godzinach czuje się najbardziej przytomny? Takie pytania ułatwiają obserwację własnej energii i pobudek.
Celem nie jest przypisanie młodej osobie trwałej etykiety „sowy” albo „skowronka”, lecz lepsze rozumienie jej funkcjonowania. Sen to potrzeba organizmu, a nie nagroda, na którą trzeba zasłużyć.
Najczęściej zadawane pytania
Czy rozpoznanie chronotypu zastępuje ocenę problemów ze snem?
Nie. Obserwacja preferencji pomaga poznać własny rytm, ale nie jest diagnozą zaburzenia snu. Utrzymujące się trudności warto omówić z lekarzem; samo określenie się jako „sowa” lub „skowronek” nie zastępuje konsultacji.
Czy wieczorny chronotyp oznacza mniejsze zapotrzebowanie na sen?
Nie. Preferowanie wieczornej aktywności dotyczy pory funkcjonowania, a nie rezygnacji z odpoczynku. Nastolatek nadal potrzebuje odpowiedniej ilości snu, nawet gdy najwięcej energii odczuwa późnym wieczorem.
Niepokoi Cię sen nastolatka?
Obserwacja chronotypu nie zastępuje oceny utrzymujących się problemów ze snem. Zobacz informacje o zaburzeniach snu.
Szukasz konsultacji w Poznaniu? Skontaktuj się z rejestracją Centrum Optimus pod numerem 509 509 580. Przy zgłoszeniu dotyczącym dziecka lub nastolatka podaj jego wiek i opisz trudność, aby ustalić odpowiednią osobę oraz formę pomocy.
Materiał ma charakter edukacyjny. Nie stanowi diagnozy ani indywidualnego planu leczenia i nie zastępuje konsultacji lekarskiej, psychologicznej lub dietetycznej.
Bibliografia
Breus, M. (2021, 8 czerwca). What is a chronotype? A guide for understanding your chronotype and improving productivity. The Sleep Doctor.
Dutil, C., Podinic, I., Sadler, C. M., da Costa, B. G., Janssen, I., Ross-White, A., Saunders, T. J., Tomasone, J. R. i Chaput, J.-P. (2022). Sleep timing and health indicators in children and adolescents: A systematic review. Health Promotion and Chronic Disease Prevention in Canada, 42(4), 150–169. DOI: 10.24095/hpcdp.42.4.04.
O autorce
Paulina Siarkowska jest magistrem psychologii o specjalności klinicznej, psychodietetykiem i dietetykiem. W Centrum Optimus w Poznaniu łączy wiedzę psychologiczną i dietetyczną, wspierając w trudnościach związanych z jedzeniem, emocjami oraz obrazem własnego ciała.
Autorka: Paulina Siarkowska
