PROKRASTYNACJA • PSYCHOLOGIA
Prokrastynacja – dlaczego odkładamy na później, nawet gdy chcemy działać?
Co psychologia mówi o przyczynach prokrastynacji i dlaczego samo „wzięcie się w garść” nie zawsze działa.
Każdemu zdarza się coś odłożyć. Nie każde opóźnienie jest jednak prokrastynacją. W psychologii termin ten odnosi się przede wszystkim do niepotrzebnego odkładania zaplanowanego działania mimo świadomości, że może ono przynieść negatywne konsekwencje (van Eerde, 2003; Steel, 2007; Klingsieck, 2013).
Samo odroczenie może być przecież rozsądne. Możemy potrzebować więcej informacji, czasu na namysł albo zdecydować, że inne zadanie jest w danym momencie ważniejsze. Prokrastynacja pojawia się wtedy, gdy zwlekanie staje się problemem, a mimo to powtarzamy je.
Co to jest prokrastynacja?
Jedną z najważniejszych cech prokrastynacji jest rozbieżność między intencją, a działaniem. Możemy wiedzieć, że zadanie jest ważne, chcieć je wykonać, a nawet dokładnie zaplanować, kiedy to zrobimy. Mimo tego, gdy przychodzi czas działania, zajmujemy się czymś innym.
Markiewicz (2018) zwraca uwagę, że początkowy poziom intencji może być podobny u osób prokrastynujących i nieprokrastynujących. Różnica pojawia się na etapie realizacji zamiaru.
Dlatego prokrastynacja nie jest po prostu lenistwem. W metaanalizie 691 zależności Steel (2007) wskazał na znaczenie m.in. impulsywności, samokontroli, poczucia własnej skuteczności oraz tego, jak atrakcyjne lub nieprzyjemne jest dane zadanie.
Dlaczego odkładamy rzeczy na później?
Jednym z ważnych wyjaśnień jest konflikt między odległą korzyścią, a natychmiastową nagrodą.
Nauka do egzaminu czy napisanie pracy może przynieść korzyść dopiero za kilka tygodni. Telefon, serial czy rozmowa ze znajomym mogą natomiast poprawić nastrój natychmiast.
Według Steela (2007) na motywację wpływają m.in. wartość oczekiwanego rezultatu, prawdopodobieństwo sukcesu, impulsywność oraz odległość czasowa do nagrody.
Możemy więc doskonale wiedzieć, co powinniśmy zrobić, a jednocześnie wybrać to, co w danym momencie jest przyjemniejsze.
Prokrastynacja a emocje
Niektóre zadania są nie tylko trudne, ale również emocjonalnie obciążające. Mogą wywoływać nudę, frustrację, niepewność czy lęk przed oceną.
Badania wskazują na związek prokrastynacji z lękiem przed niepowodzeniem (Haghbin, McCaffrey, Pychyl, 2012). Nie oznacza to jednak, że każdy prokrastynator boi się porażki.
Schouwenburg (1995) podkreślał, że lęk przed niepowodzeniem może dotyczyć szczególnie osób ambitnych, którym zależy na ocenie własnych osiągnięć.
Ferrari i Tice (2000) wykazali natomiast, że odkładanie było szczególnie widoczne wtedy, gdy zadanie mogło być odebrane jako sprawdzian własnych możliwości.
Odkładanie może przy tym przynieść chwilową ulgę. Nieprzyjemne zadanie znika na moment z pola uwagi. Później jednak zbliżający się termin może powodować jeszcze większy stres. Sirois i Pychyl (2013) opisują prokrastynację właśnie jako formę krótkoterminowej regulacji nastroju.
Jak często występuje prokrastynacja?
Wiele badań dotyczących prokrastynacji przeprowadzono w grupie studentów. W klasycznym badaniu Solomona i Rothbluma (1984) 46% studentów deklarowało, że zawsze lub prawie zawsze odkłada pisanie prac zaliczeniowych, a 30% odkładało naukę do egzaminów.
W literaturze pojawiają się również bardzo wysokie szacunki dotyczące występowania prokrastynacji wśród młodych ludzi. Trzeba jednak zachować ostrożność: wyniki zależą od definicji prokrastynacji, narzędzia badawczego i charakterystyki badanej grupy. Nie można więc traktować jednej wartości procentowej jako odsetka wszystkich młodych ludzi „cierpiących na prokrastynację”.
Steel i Ferrari (2013), analizując dane 16 413 dorosłych osób z różnych krajów, znaleźli związki prokrastynacji m.in. z młodszym wiekiem i płcią męską. Są to jednak zależności statystyczne, a nie cechy pozwalające stworzyć uniwersalny „profil prokrastynatora”.
Czy prokrastynacja jest problemem?
Sporadyczne odkładanie zadania jest czymś zupełnie innym niż chroniczna prokrastynacja. Problem pojawia się wtedy, gdy zwlekanie regularnie utrudnia naukę, pracę, relacje czy dbanie o własne zdrowie.
Badania wskazują na związki prokrastynacji m.in. ze stresem oraz niektórymi zachowaniami zdrowotnymi (Sirois, 2007). Nie oznacza to jednak, że prokrastynacja bezpośrednio powoduje choroby. W wielu badaniach obserwujemy korelacje, na które mogą wpływać również inne czynniki.
Czy można przestać prokrastynować?
Prokrastynacja nie musi być niezmienną cechą charakteru. Ludzie stosują różne strategie ograniczające odkładanie, np. ustanawiają sobie wcześniejsze terminy wykonania zadania (O’Donoghue, Rabin, 1999).
Interesujące są również badania dotyczące stosunku do własnych błędów. Wohl, Pychyl i Bennett (2010) wykazali, że samowybaczenie wcześniejszego aktu prokrastynacji wiązało się z mniejszą skłonnością do ponownego odkładania zadania. Sirois (2014) wskazuje natomiast na znaczenie samowspółczucia w związku między prokrastynacją a stresem.
Prokrastynacja to nie lenistwo
Prokrastynacja jest złożonym zjawiskiem. Może wiązać się z samoregulacją, impulsywnością, emocjami, poczuciem własnej skuteczności, charakterem zadania i tym, jak postrzegamy przyszłe konsekwencje naszych działań.
Dlatego nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, dlaczego prokrastynujemy. Dla jednej osoby problemem może być nuda, dla innej lęk przed oceną, a dla jeszcze innej trudność w rezygnacji z natychmiastowej przyjemności.
Podstawą do pracy nad prokrastynacją jest odpowiedź na pytanie: co sprawia, że tak trudno jest mi wykonać właśnie to zadanie?
Bibliografia
Dryll, E. (2017). Prokrastynacja: dlaczego nadal wiemy za mało? Psychologia Wychowawcza, 54(12), 152–163.
Ferrari, J. R., & Tice, D. M. (2000). Procrastination as a self-handicap for men and women. Journal of Research in Personality, 34(1), 73–83. https://doi.org/10.1006/jrpe.1999.2261
Haghbin, M., McCaffrey, A., & Pychyl, T. A. (2012). The complexity of the relation between fear of failure and procrastination. Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy, 30, 249–263.
Klingsieck, K. B. (2013). Procrastination: When good things don’t come to those who wait. European Psychologist, 18(1), 24–34.
Markiewicz, K. (2018). Prokrastynacja i prokrastynatorzy. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, 31(3), 195–213. https://doi.org/10.17951/j.2018.31.3.195-213
Schouwenburg, H. C. (1995). Academic procrastination. W: J. R. Ferrari, J. L. Johnson, & W. G. McCown (red.), Procrastination and Task Avoidance. Plenum.
Sirois, F. M. (2007). “I’ll look after my health, later”. Personality and Individual Differences, 43(1), 15–26.
Sirois, F. M. (2014). Procrastination and stress: Exploring the role of self-compassion. Self and Identity, 13(2), 128–145.
Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
Solomon, L. J., & Rothblum, E. D. (1984). Academic procrastination. Journal of Counseling Psychology, 31(4), 503–509.
Steel, P. (2007). The nature of procrastination. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65
Steel, P., & Ferrari, J. R. (2013). Sex, education and procrastination. European Journal of Personality, 27(1), 51–58.
van Eerde, W. (2003). A meta-analytically derived nomological network of procrastination. Personality and Individual Differences, 35(6), 1401–1418.
Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A., & Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study. Personality and Individual Differences, 48(7), 803–808.
Czy odkładanie coraz częściej utrudnia Ci codzienne funkcjonowanie?
Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, co stoi za tym schematem, możesz zacząć od konsultacji psychologicznej.
