Wprowadzenie:
Zjawisko przemocy domowej, a w szczególności przemocy psychicznej, wciąż zbyt często pozostaje niewidoczne i ignorowane. O ile przemoc fizyczna zostawia ślady, które mogą być dostrzeżone i udokumentowane, to przemoc psychiczna rani w sposób, którego nie da się sfotografować ani przedstawić jako oczywisty dowód. Tymczasem jej wpływ na zdrowie psychiczne i dobrostan ofiary jest równie destrukcyjny. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie specyfiki przemocy psychicznej w relacjach intymnych oraz wskazanie, jak można ją rozpoznać, zanim doprowadzi do poważnych konsekwencji.
Przemoc psychiczna obejmuje działania i komunikaty mające na celu zniszczenie poczucia wartości drugiej osoby. Może przybierać formy werbalnego poniżania, grożenia, nadmiernej kontroli, izolowania od otoczenia, a nawet negowania realności doświadczeń ofiary. Często jest niezauważalna na pierwszy rzut oka i maskowana jako troska, wychowanie lub reakcja na zachowanie drugiej osoby. Osoby dotknięte przemocą psychiczną często same nie są świadome, że podlegają przemocy, ponieważ mechanizmy manipulacji i uzależnienia emocjonalnego skutecznie tłumią ich opór.
Mechanizmy przemocy i jej cykliczny charakter :
Relacje przemocowe często przebiegają według powtarzalnego schematu: napięcie, wybuch agresji i faza pozornego spokoju. Ostatni etap szczególnie utrudnia ofiarom odejście, ponieważ daje złudne poczucie, że sprawca się zmienia. W rzeczywistości następuje powolne, lecz systematyczne osłabianie psychiki ofiary. Działania przemocowego nadawcy są zwykle intencjonalne i celowe, podporządkowane utrzymaniu władzy i kontroli w relacji.
Wpływ przemocy na psychikę ofiary :
Doświadczenie przemocy psychicznej wiąże się z szeregiem konsekwencji emocjonalnych: lękiem, depresją, obniżoną samooceną, syndromem wyuczonej bezradności czy objawami stresu pourazowego. Osoby doświadczające przemocy często stają się wycofane, przejawiają trudności w relacjach społecznych i mają obniżoną zdolność do podejmowania decyzji. Często również trwają w toksycznej relacji z powodu zależności emocjonalnej, ekonomicznej lub obawy przed stygmatyzacją. Należy pamiętać, że przemocą dotyk zarówno mężczyzn, jak i kobiet.
Przemoc a poczucie koherencji
Badania empiryczne przeprowadzone przez Lelek-Kratiuk pokazały, że kobiety doświadczające przemocy psychicznej mają niższy poziom tzw. poczucia koherencji (SOC), które obejmuje zdolność rozumienia sytuacji, zaradność w obliczu trudności oraz przekonanie o sensowności życia. Obniżone SOC osłabia zdolność do skutecznego reagowania na stres i podejmowania działań mających na celu zmianę sytuacji.
Poczucie koherencji rozwija się we wczesnych etapach życia i jest wzmacniane przez stabilne relacje, wsparcie społeczne i doświadczenie bezpieczeństwa. Niestety, kobiety wychowane w rodzinach z problemem przemocy lub uzależnień są bardziej podatne na powielanie destrukcyjnych schematów w dorosłym życiu. Dla wielu z nich przemoc staje się normą, a nie wyjątkiem.
Rozpoznanie przemocy psychicznej
Wymaga wrażliwości i świadomości objawów. Najczęściej występujące sygnały to:
-
werbalne ataki: krzyki, wyzwiska, poniżanie
-
kontrola: ograniczanie kontaktów społecznych, śledzenie, narzucanie zasad
-
izolacja: pozbawianie niezależności, utrudnianie pracy czy nauki
-
gaslighting: manipulowanie percepcją rzeczywistości, podważanie wiarygodności ofiary
-
groźby i szantaż emocjonalny: wzbudzanie poczucia winy, strachu lub współczucia
Równie ważne jak objawy zewnętrzne są zmiany zachowania i samopoczucia ofiary: narastający lęk, uczucie beznadziei, wycofanie społeczne czy wahania nastroju.
Przemoc psychiczna jest równie realna i szkodliwa jak przemoc fizyczna. Jej rozpoznanie i przerwanie wymaga wiedzy, odwagi i wsparcia zewnętrznego. Wczesna interwencja oraz budowanie zasobów wewnętrznych są kluczowe w procesie wychodzenia z toksycznej relacji. Istotne jest również przełamywanie społecznych mitów i stereotypów, które usprawiedliwiają przemoc i utrudniają ofiarom podjęcie działań naprawczych.
Rozpoznanie przemocy psychicznej to pierwszy krok do odzyskania siebie.
Bibliografia
-
Cygan, A. (2013). Przemoc psychiczna wobec partnerki w związkach intymnych. Państwo i Społeczeństwo, 3, 31–51. Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.
-
Lelek-Kratiuk, M. (2019). Poczucie koherencji – rozum i wiara w walce z przemocą w związku intymnym. Fides et Ratio, 4(40), 322–335.
Przemoc, której nie widać – a która boli najmocniej
Przemoc psychiczna nie zostawia siniaków, ale może latami wyniszczać od środka.
Utrata poczucia bezpieczeństwa, stałe napięcie, lęk czy wycofanie to sygnały, których nie warto ignorować.
Warto je zauważyć dla siebie.
