Zaburzenia osobowości borderline a trudności w codziennym funkcjonowaniu

Zaburzenie osobowości borderline (BPD) w ostatnich dwóch dekadach stało się jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń osobowości. Wielu badaczy i klinicystów określa je mianem zaburzenia charakterystycznego dla współczesnych czasów, co znajduje potwierdzenie zarówno w danych epidemiologicznych, jak i w obserwacjach praktyki klinicznej (Broadbear i in., 2020).

Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wydanie piąte), BPD należy do tzw. wiązki B zaburzeń osobowości, obejmującej również osobowość antyspołeczną, histrioniczną i narcystyczną. Zaburzenia z tej grupy charakteryzują się nasilonymi reakcjami emocjonalnymi, impulsywnością oraz skłonnością do dramatyzowania zachowań (DSM-5, 2013).

Rozpowszechnienie BPD w populacji ogólnej szacuje się na poziomie 2–3,9%. Znacznie częściej występuje ono w populacjach klinicznych – u pacjentów ambulatoryjnych diagnozowane jest u około 10–15%, a wśród osób hospitalizowanych z powodu zaburzeń psychicznych aż u 30–60% (DSM-5, 2013). Wysoka częstość występowania oraz intensywność objawów sprawiają, że zaburzenie osobowości borderline stanowi istotne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne we współczesnej psychiatrii i psychologii klinicznej (Talarowska, Kobza, 2021).

---

Zaburzenie osobowości borderline (borderline personality disorder, BPD) w ostatnich dwóch dekadach stało się jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń osobowości. Wielu badaczy i klinicystów określa je mianem zaburzenia charakterystycznego dla współczesnych czasów, co znajduje potwierdzenie zarówno w danych epidemiologicznych, jak i w obserwacjach praktyki klinicznej (Broadbear i in., 2020).

Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wydanie piąte), borderline należy do tzw. wiązki B zaburzeń osobowości, obejmującej również osobowość antyspołeczną, histrioniczną i narcystyczną. Zaburzenia z tej grupy charakteryzują się nasilonymi reakcjami emocjonalnymi, impulsywnością oraz skłonnością do dramatyzowania zachowań (DSM-5, 2013).

Rozpowszechnienie BPD w populacji ogólnej szacuje się na poziomie 2–3,9%. Znacznie częściej występuje ono jednak w populacjach klinicznych – u pacjentów ambulatoryjnych diagnozowane jest u około 10–15%, a wśród osób hospitalizowanych z powodu zaburzeń psychicznych aż u 30–60% (DSM-5, 2013). Wysoka częstość występowania oraz intensywność objawów sprawiają, że BPD stanowi istotne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne we współczesnej psychiatrii i psychologii klinicznej (Talarowska, Kobza, 2021)

Charakterystyka zaburzenia osobowości borderline

DSM-5 wyróżnia 9 kryteriów diagnostycznych, z których spełnionych musi być co najmniej 5, by postawić rozpoznanie. Kryteria obejmują:

1. Silny lęk przed porzuceniem (realnym lub wyobrażonym).
2. Niestabilne i intensywne relacje interpersonalne – przechodzące od idealizacji do dewaluacji.
3. Zakłócenia tożsamości – niestabilny obraz siebie lub poczucie ja.
4. Impulsywność w co najmniej dwóch potencjalnie autodestrukcyjnych obszarach (np. wydawanie pieniędzy, seks, używki).
5. Nawracające zachowania samouszkadzające lub próby samobójcze.
6. Niestabilność emocjonalna – częste zmiany nastroju.
7. Chroniczne poczucie pustki.
8. Niewłaściwy, intensywny gniew lub trudności z jego kontrolą.
9. Przejściowe objawy paranoidalne lub ciężkie objawy dysocjacyjne pod wpływem stresu

Współwystępowanie

Osobowość borderline często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, co znacznie komplikuje zarówno diagnozę, jak i proces leczenia. Jednym z najczęściej obserwowanych zjawisk jest współwystępowanie zaburzeń nastroju, w szczególności epizodów depresyjnych oraz choroby .?.?afektywnej dwubiegunowej (CHAD). Osoby z borderline często doświadczają głębokich stanów przygnębienia, poczucia beznadziejności i chronicznej pustki, które mogą wskazywać na depresję, lecz równie dobrze mogą być elementem samego obrazu BPD.

Współwystępowanie z zaburzeniami lękowymi również należy do często spotykanych – obejmuje ono między innymi uogólnione zaburzenie lękowe, napady paniki czy fobie społeczne. Lęk w BPD bywa niezwykle intensywny, często sprzężony z lękiem przed porzuceniem oraz poczuciem braku bezpieczeństwa w relacjach międzyludzkich.

Kolejnym istotnym aspektem jest częste nakładanie się objawów BPD z zespołem stresu pourazowego (PTSD) oraz jego złożoną formą – kompleksowym PTSD (C-PTSD). W przypadkach, w których zaburzenie borderline rozwija się na tle długotrwałej przemocy psychicznej, fizycznej czy seksualnej, szczególnie w okresie dzieciństwa, diagnoza C-PTSD staje się równie trafna jak rozpoznanie BPD. Wspólnym mianownikiem tych zaburzeń są m.in. trudności w regulacji emocji, zaburzenia tożsamości, a także problemy w budowaniu bezpiecznych relacji interpersonalnych.

Osoby z osobowością borderline są również bardziej narażone na rozwój uzależnień – zarówno od substancji psychoaktywnych, jak i behawioralnych (np. hazard, seks, jedzenie). Impulsywność, która jest jednym z głównych kryteriów diagnostycznych BPD, sprzyja działaniom podejmowanym bez refleksji nad ich konsekwencjami, co może prowadzić do rozwinięcia się nałogów jako formy regulacji emocji.

Nie bez znaczenia jest także częste współwystępowanie zaburzeń odżywiania – takich jak bulimia czy napadowe objadanie się. Czynności te mogą pełnić funkcję kompensacyjną wobec przeżywanych napięć emocjonalnych, frustracji lub poczucia braku kontroli.

Jak zauważa Paris (2021), współwystępowanie innych zaburzeń w przypadku osobowości borderline nie tylko utrudnia diagnostykę, ale również pogarsza rokowanie i wymaga wieloaspektowego podejścia terapeutycznego, uwzględniającego zarówno objawy główne, jak i współistniejące.

Trudności w funkcjonowaniu codziennym

Zaburzenie osobowości borderline znacząco wpływa na różne aspekty życia codziennego, powodując liczne trudności, które mogą obniżać jakość życia i komplikować utrzymanie stabilności emocjonalnej oraz społecznej. Niestabilność emocji i impulsywność prowadzą do problemów w pracy, szkole oraz w relacjach interpersonalnych. Osoby z BPD często zmagają się z poczuciem pustki i trudnościami w utrzymaniu stałej tożsamości, co utrudnia podejmowanie decyzji i planowanie przyszłości.

Najczęstsze obszary trudności, z jakimi borykają się osoby z BPD:

• Niestabilność emocjonalna: gwałtowne zmiany nastroju i silne reakcje emocjonalne utrudniają codzienne funkcjonowanie oraz mogą powodować konflikty w kontaktach z innymi.
• Impulsywność: podejmowanie ryzykownych działań, takich jak nieprzemyślane zakupy, nadużywanie substancji psychoaktywnych czy niebezpieczne zachowania seksualne, które nierzadko prowadzą do negatywnych konsekwencji.
• Trudności w relacjach interpersonalnych: lęk przed odrzuceniem i problemy z zaufaniem sprawiają, że bliskie kontakty bywają niestabilne, co może prowadzić do izolacji społecznej.
• Problemy z tożsamością i poczuciem własnej wartości: osoby z BPD często odczuwają chroniczną pustkę i mają trudności z określeniem własnych celów i wartości, co wpływa na brak stabilności w życiu osobistym i zawodowym.
• Zaburzenia koncentracji i motywacji: silne napięcia emocjonalne i stres mogą powodować trudności z koncentracją, co negatywnie wpływa na efektywność pracy lub nauki.
• Zachowania autodestrukcyjne: skłonności do samouszkodzeń oraz myśli samobójczych, które mogą być sposobem na radzenie sobie z emocjonalnym bólem.

Ze względu na powyższe problemy, osoby z osobowością borderline wymagają wieloaspektowego wsparcia terapeutycznego, które obejmuje naukę regulacji emocji, umiejętności interpersonalnych oraz strategii radzenia sobie ze stresem i impulsami.

Wpływ zaburzenia na jakość życia

Osoby z zaburzeniem osobowości borderline (BPD) często doświadczają znacznego obniżenia jakości życia w wielu aspektach funkcjonowania. Niestabilność emocjonalna, impulsywność, trudności w regulacji uczuć oraz problemy interpersonalne prowadzą do chronicznego stresu, konfliktów i izolacji społecznej. W efekcie wiele osób z BPD zgłasza poczucie pustki, niską samoocenę oraz ograniczoną satysfakcję z życia codziennego (Sansone i Sansone, 2011).

Badania wskazują, że jakość życia u osób z BPD jest istotnie niższa niż w populacji ogólnej, a także w porównaniu do osób z innymi zaburzeniami psychicznymi (De Panfilis i wsp., 2018). Szczególnie dotkliwe są trudności w sferze relacji interpersonalnych oraz funkcjonowania zawodowego, które często prowadzą do problemów z utrzymaniem pracy i wsparcia społecznego (Zanarini i wsp., 2010).

Współwystępowanie innych zaburzeń, takich jak depresja, lęki czy uzależnienia, dodatkowo pogarsza jakość życia i utrudnia skuteczne leczenie (Gunderson, 2011). Jednocześnie coraz więcej badań potwierdza, że odpowiednio dobrane formy terapii, w tym terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), terapia schematów czy terapia mentalizacji, mogą skutecznie poprawić jakość życia poprzez zmniejszenie objawów, poprawę regulacji emocji oraz wzmacnianie kompetencji interpersonalnych (Kliem i wsp., 2010; Bateman i Fonagy, 2009).

Podejścia terapeutyczne i wsparcie

Leczenie zaburzenia osobowości borderline (BPD) wymaga wieloaspektowego i indywidualnie dopasowanego podejścia terapeutycznego. Ze względu na złożoność symptomów oraz częste współwystępowanie innych zaburzeń, skuteczna terapia powinna uwzględniać zarówno regulację emocji, poprawę funkcjonowania interpersonalnego, jak i przeciwdziałanie zachowaniom impulsywnym czy autodestrukcyjnym.

Jednym z najczęściej rekomendowanych i najlepiej przebadanych modeli terapeutycznych jest terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), opracowana przez Marsha Linehan. DBT łączy elementy terapii poznawczo-behawioralnej z technikami uważności oraz akceptacji, koncentrując się na nauce umiejętności radzenia sobie z emocjami, kontroli impulsów oraz poprawy jakości relacji interpersonalnych (Kliem i wsp., 2010).

Innym skutecznym podejściem jest terapia schematów, która skupia się na identyfikacji i modyfikacji nieadaptacyjnych wzorców myślenia i zachowania wykształconych w dzieciństwie, wpływających na obecne trudności emocjonalne i relacyjne (Young i wsp., 2003).

Ważną rolę odgrywa także terapia mentalizacji (MBT), która pomaga pacjentom rozwijać zdolność rozumienia własnych i cudzych stanów emocjonalnych oraz intencji, co przekłada się na lepszą regulację emocji i bardziej stabilne relacje społeczne (Bateman i Fonagy, 2009).

Poza psychoterapią, wsparcie osób z BPD obejmuje często leczenie farmakologiczne w celu łagodzenia współistniejących objawów, takich jak depresja, lęk czy zaburzenia nastroju. Ponadto, istotne jest zapewnienie pacjentom wsparcia społecznego, psychoedukacji oraz dostępu do grup wsparcia, które mogą poprawić ich funkcjonowanie i zmniejszyć poczucie izolacji.

Zaburzenie osobowości borderline to złożony stan, który znacząco wpływa na funkcjonowanie emocjonalne, społeczne i zawodowe osób nim dotkniętych. Pomimo licznych trudności, współczesne metody terapeutyczne, zwłaszcza terapia dialektyczno-behawioralna, terapia schematów oraz terapia mentalizacji, oferują realne szanse na poprawę jakości życia i stabilizację emocjonalną. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie oraz kompleksowe wsparcie, które umożliwia pacjentom rozwój umiejętności radzenia sobie z objawami i budowanie satysfakcjonujących relacji.

Bibliografia

• Bateman, A., & Fonagy, P. (2009). Psychotherapy for borderline personality disorder: Mentalization-based treatment. Oxford University Press
• Broadbear, J. H., Herzig, D. A., & Geddes, J. R. (2020). Borderline personality disorder: An evidence-based guide for general practitioners. Australian Journal of General Practice, 49(11), 713–717.
• Brud, P. (2021). Przegląd kryteriów diagnostycznych, cech i typów osobowości borderline wraz z próbą ich porządkowania. Studia Psychologica: Theoria et Praxis, 21(2), 37–56. DOI:10.21697/sp.2021.21.2.03
• De Panfilis, C., Marchesi, C., Rossi, M., & Rovai, L. (2018). Quality of life in borderline personality disorder: A systematic review. European Psychiatry, 53, 1–10.
• DSM-5: American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
• Kliem, S., Kröger, C., & Kosfelder, J. (2010). Dialectical behavior therapy for borderline personality disorder: A meta-analysis using mixed-effects modeling. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 78(6)
• Paris, J. (2021). Comorbidity and diagnosis of borderline personality disorder. Dialogues in Clinical Neuroscience, 23(2), 151–159.
• Sansone, R. A., & Sansone, L. A. (2011). Borderline personality and quality of life. Innovations in Clinical Neuroscience, 8(5), 10–13
• Talarowska, M., & Kobza, K. (2021). Osobowość borderline – aktualne problemy diagnostyczne i terapeutyczne. Psychiatria Polska, 55(5), 1021–1035. 
• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press
• Zanarini, M. C., Frankenburg, F. R., Reich, D. B., & Fitzmaurice, G. (2010). Attainment and stability of sustained symptomatic remission and recovery among patients with borderline personality disorder. Psychiatric Services, 61(5), 478–482.

Wiktoria Frontczak

FAQ – Zaburzenie osobowości borderline (BPD)

1. Czym jest zaburzenie osobowości borderline (BPD)?
Zaburzenie osobowości borderline (BPD) to poważne zaburzenie psychiczne charakteryzujące się niestabilnością emocjonalną, impulsywnością i trudnościami w relacjach interpersonalnych. Osoby z BPD często doświadczają silnego lęku przed odrzuceniem, poczucia pustki i zmienności nastroju, co znacząco wpływa na codzienne funkcjonowanie.

2. Jakie są objawy BPD?
Do głównych objawów zaburzenia osobowości borderline należą:

• Niestabilne relacje interpersonalne i skłonność do idealizacji lub dewaluacji innych osób.
• Silne wahania emocji i trudności w regulacji emocji.
• Impulsywne zachowania, w tym ryzykowne decyzje, nadużywanie substancji czy zachowania autodestrukcyjne.
• Chroniczne poczucie pustki i niestabilny obraz siebie.
• Intensywny gniew i problemy z jego kontrolą.

3. Jak BPD wpływa na codzienne funkcjonowanie?
Osoby z BPD doświadczają trudności w pracy, szkole i relacjach interpersonalnych. Niestabilność emocjonalna, impulsywność i problemy z poczuciem własnej wartości mogą prowadzić do konfliktów, izolacji społecznej i obniżonej jakości życia.

4. Jakie zaburzenia współwystępują z BPD?
Zaburzenie osobowości borderline często współwystępuje z:

• Zaburzeniami nastroju, np. depresją lub chorobą afektywną dwubiegunową.
• Zaburzeniami lękowymi, w tym napadami paniki i fobiami społecznymi.
• PTSD lub kompleksowym PTSD (C-PTSD) po doświadczeniach przemocy.
• Uzależnieniami od substancji psychoaktywnych lub zachowań kompulsywnych.
• Zaburzeniami odżywiania, takimi jak bulimia czy napadowe objadanie się.

5. Jakie terapie są skuteczne w leczeniu BPD?
Skuteczne podejścia terapeutyczne obejmują:

• Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) – nauka regulacji emocji, kontroli impulsów i poprawy relacji interpersonalnych.
• Terapia schematów – modyfikacja nieadaptacyjnych wzorców myślenia i zachowania.
• Terapia mentalizacji (MBT) – rozwój zdolności rozumienia własnych i cudzych stanów emocjonalnych oraz intencji.
  Dodatkowo wsparcie może obejmować farmakoterapię, psychoedukację i grupy wsparcia.

6. Czy osoby z BPD mogą poprawić jakość życia?
Tak. Dzięki odpowiedniej terapii, nauce regulacji emocji, poprawie kompetencji interpersonalnych i wsparciu terapeutycznemu osoby z BPD mogą zwiększyć stabilność emocjonalną, poprawić relacje i osiągnąć lepszą jakość życia.

7. Jak można wspierać osoby z BPD w relacjach interpersonalnych?
Wsparcie w relacjach polega na cierpliwości, empatii i zachęcaniu do korzystania z terapii. Ważne jest rozumienie trudności w regulacji emocji i impulsywnych zachowań, a także zapewnienie bezpieczeństwa i granic w kontakcie interpersonalnym.